Een taalmodel is één ding: tekst in, tekst uit. Alles wat het bruikbaar maakt — de instructies, de documenten die je erbij zoekt, het gereedschap dat het mag aanroepen, de lus waarin het doorwerkt en de metingen waarmee je controleert of er iets goeds uitkomt — heeft de sector er in vier jaar omheen gebouwd. In het Engelse vakjargon heet dat geheel the harness; een ingeburgerd Nederlands woord bestaat er niet voor.
Hieronder staan 73 van die technieken, stand van medio 2026. Geen geschiedenis: wat er nu werkt en waarom. Ze zijn geordend in vier lagen die op elkaar voortbouwen, plus twee dwarsverbanden die door alles heen lopen.
De blokjes links van elke techniek zijn hoeveel werk het is om te beginnen — niet hoe belangrijk of hoe duur iets is. Eén blokje doe je vanmiddag in een chatvenster; vier is een doorlopende verantwoordelijkheid met mensen erop. Binnen elk hoofdstuk staat het lichtste bovenaan.
Niet welke techniek bestaat, maar welke van twee je moet nemen. In bijna elk paar is de linkerkant goedkoper en wordt de rechterkant te snel gekozen.
Dat is wanneer een techniek gangbaar werd, niet wanneer ze werd bedacht. Die twee liggen soms jaren uit elkaar: RAG is van 2020 en brak door in 2023, LoRA is van 2021 en werd pas in 2022 nuttig voor beeldmodellen.
Een oud jaartal betekent dus niet dat iets achterhaald is — vaak juist dat het zich bewezen heeft.
Dit gaat over technieken om een bestaand model heen. Het trainen van modellen zelf staat er alleen zijdelings in; inkoop, kostentoerekening en juridische kaders helemaal niet.
Ook het schríjven zelf valt erbuiten — hoe je een goede opdracht formuleert, en welk advies daarover inmiddels achterhaald is. Dat is een ambacht op zich.
Samengesteld in augustus 2026 en daarna nagelopen op primaire bronnen: aanbiedersdocumentatie voor prijs- en gedragsclaims, en de oorspronkelijke artikelen voor herkomst. Dat leverde twee datumfouten op en één weggelaten beveiligingsfeit.
De jaartallen zijn een inschatting, geen datum uit een persbericht: ze zeggen wanneer iets gangbaar werd, niet wanneer het werd bedacht. RAG is van 2020 en brak door in 2023; LoRA is van 2021 en werd in 2022 pas nuttig voor beeldmodellen.
Indelingen als deze zijn altijd deels een keuze. Andere mensen zouden andere grenzen trekken, en sommige technieken passen in twee vakjes tegelijk.